Sugilanon: Usa ka Lugas

Kaniadto, diha sa pagbuklad sa bag-ong katuigan liwas sa banos-banos nga hulaw sa katalagman ug gubat. Buhong ug madagayaon ang abot nianang panahon. Bunga, utanon, lagotmon, katamnang banikanhon, ubay-ubay nga pagturok sa banwang tabunok. Taliwala sa tanan mahinungdanon ug dili kabilhan, ang kalan-on sa tutulo ka higayon, sa kasadpan ngadto sa sidlakan diha ang kaslinganan sa basakan nga daw walay kinutoban diin sa usa ka sa baryong hamugaway may puluy-anan nga yano ug tawhay. Bulahan kining dapita nga gikasalohan sa mga lungsoranong lumulopyo. Dihay usa ka dalagiting niining pinamalaya, ang bugtong bunga nga pinalangga ug umaabot sa pagkanapulo. Gumikan niini, gitahasan siya sa iyang inahan sa paglung-ag og kalan-on sanglit aduna may usa ka hikay alang sa kasumaran sa nasodnong kagawasan.

Mahidlawon kaayo kining bat-ana sa pagtuman ning tugona kay tungod hagbay na niyang buot mapamatud-an ang iyang kaugalingon sa pagbuhat sa bisan yano lamang nga tulumanon. Apan nagbaton usab siya og pipila ka mga taras nga maingon nga badlongonon ug midayag kini dihang nagtakos na siya og bugas ngadto sa kulon, kay sa iyang pagkarakara agi sa iyang kahinam dunay pipila ka lugas nga nangatagak sa salog. Nasapnan kini sa iyang apohan nga dihadihang mipasidaan: "Dili ka gayod mag-usik og bugas apo, ni bisan usa ka lugas. Kay abi nimo grasya kana. Og dili ka gani magkat-on momanggad niana gaba gayod ang mopuli." Gipunit sa tigulang ang mga lugas ug iyaha kining gidunol pagbalik sa iyang nag-inusang apo. Daw wala makauyon niini ang dalagita ug mitibadbad "La, pila da man intawon na ka lugas, ilabay na lang na. Sa kadako sa atong humayan dinhi madahan lagi og makabsan pa ta!" Nakapanglingo ang iyang apohan, ug ang iyang tubag mubo apan dayag ang tuyo: "Ang gaba dili magsaba. Hilabi ma sa wala makasinati og kalisod." Wala kini niya tagai og pagtagad human milakaw iyang lola. Gitak-ang dayon niya ang kulon ngadto sa dapog daan niyang gihalingan nga wala da sa iyahang buot. Sa wala madugay midumog kaniya ang kaalay sa tinan-aw sa kalayo nga nagbaga. Pagkataodtaod may tingog nga misampit gikan sa tamboanan.

"Uy Inday. Magbulan-bulan mi adto ilang Andoy apil ka namo?" Kay mihapit diay kadtong iyahang higala. Misud-ong siya pag-usab sa sugnod sulod sa dapog ug giukab niya ang taklob sa kaldero. Wala pa man kini mobukal ang linung-ag nan nakahukom siya nga mosakay sa agda sa iyang higala. "Sige, pero kadiyot lang ko ha. Kay dia pa koy gilung-ag."

Apan ang kadiyot mibudhi sa iyang kahulogan ug pag-uli niya natimahoan ang angtod gikan sa kaldero nga mikuyanap sa ilang kosina. Nagkapa-kapa siya og haon sa kulon bisan tuod nagkapaso-paso ang iyang mga palad ug sa pag-ukab niya niini napaig na ang kan-on ingon sa panit sa Agta. Giabot dayon siya sa kakulba sa pagkaamgo niya sa iyang kapakyasan. Nagkalubot-lubot na siya og pangita og paagi aron malilong iyang kasaypanan, dihang may nalaraw siyang kasulbaran. Nagdali-dali siya og lung-ag pag-usab og kan-on sa laing sudlanan samtang gidagan niya ang kulon nga puno sa paig nga luto ngadto sa daplin sa sapa diin iya kining gitambog. Matula pa man unta kini sa ilang mga manok ug kahayopan apan gipili niya ang pagtago niini ilalom sa sulog sa katubigan. Mibalik dayon siya sa ilang balay sa wala pa makauli iyang ginikanan ug apohan gikan sa sawang, ug niining ikaduhang higayon gipanumbalingan niya pag-ayo ang linung-agan.
Pag-abot sa iyang banay dihadiha dayong nasimhotan sa iyang inahan ang angtod nga baho sa kosina. "Natagak nako ang butones uban sa sugnod Ma pailobi lang ko wala matuyo." Mao ang gipasumangil sa dalagita apan tungod sa iyang kapuliki iyaha na lamang kining gipalabay. Apan ang iyahang apohan nga naghilom lamang ug sa pag-amin niya misugat kaniya ang masulob-ong panan-aw sa iyang lola.

Gipahigayon ang pagsaulog sa kagawasan nianang adlawa nga halos walay kakulian ug nakalimtan na dayon sa dalagiting iyang sala dihang mipadayon siya og dula uban sa mga anak sa silingan nilang dinapit nga agi usab sa iyang pagsalig sa ilang pagkaarangan wala man lamang gani niya hutda ang nagkadaiyang sula nga gihikay diha sa piging, akip na ang kan-on nga bag-o niyang linung-ag nga nagtagak-tagak sa iyang pinggan dihang nagpugapuga siya og paghungit niana aron makadula dayon uban sa iyang kahigalaan.

Nianang gabhiuna sa dayon niyang paghigda kalit niyang nabati nga may misagalsal og duot sa iyang likod ug sa pagbakod niya dihay humay nga nagkawakag sa iyang lantay nga tunga sa gantang kon banabanaon.